gwefan.org

 

Trydaru

 

Draig Goch


Dewiswch o 32 o Ffrydiau Cymraeg

Gwersyll yr Urdd, Caerdydd
Cardiff City Cymraeg
Cymdeithas yr Iaith
Blogiadur
maes-e
Golwg RSS
Golwg360 Trydar
Haciaith
Menter Caerdydd Trydar
Cyngor Caerdydd Trydar
Pentyrch
Comisiynydd y Gymraeg
Castell-nedd Port Talbot
Fideo Bob Dydd
S4C arlein
Rondo
BBC Newyddion Cymru
Radio Cymru
Plaid Cymru
Lleol.Net
Y Lolfa
Blogiau Daily Post
Recordiau Sain
Menter a Busnes
Iaith Cyf
Trydar y Cymry Prif Newyddion
Trydar y Cymry
Leighton
Cyngor Rhondda Cynon Taf
Adran Addysg
Pigion Cynulliad
Ffrwti


blogiadur
clegar y cymry

Taith Ewropeaidd y dylwn fod yn rhan ohoni – i drechu tlodi
24/04/2018, 8:28 pm
Ers troi’n wefan yn unig, mae’r Papur Gwyrdd wedi canolbwyntio mwy na’r hen gylchgrawn papur ar bynciau’n ymwneud yn benodol â’r amgylchedd, fel cynhesu byd-eang a newid hinsawdd. Ond mae pryderon mawr eraill yn hawlio’n sylw hefyd – megis y bygythiad i ddemocratiaeth yn yr Unol Daleithiau wedi ethol Donald Trump yn Arlywydd, y trafferthion difrifol sy’n wynebu pobl y Deyrnas Gyfunol wrth i’n gwledydd gael eu rhwygo o’r Undeb Ewropeaidd, a’r gagendor cynyddol rhwng y lleiafrif bach hynod gyfoethog a’r mwyafrif mawr o bobl y byd sy’n diodde’ o ddiffyg swyddi, tlodi ariannol ac afiechyd. Felly, da gennym gyhoeddi’r post hwn ar ddydd all fod yn arwyddocaol iawn yn y frwydr i gau’r bwlch rhwng y cyfoethogion a’r difreintiedig. Yn gynt heddiw, sef dydd Mawrth, Ebrill 24, o flaen ein Senedd Ewropeaidd ym Mrwsel, lansiwyd yr hyn y cyfeirir ato fel Taith Isafswm Incwm Ewrop. Lansio Taith Isafswm Incwm sylfaenol, warantedig ger Senedd yr Undeb Ewropeaidd ym Mrwsel. Llun: Rhwydwaith EMI Yn dathlu’r lansiad oedd Marianne Thyssen, Comisiynydd Cyflogaeth a Materion Cymdeithasol yr Undeb, Mairead McGuinness, Is-lywydd Senedd Ewrop, cryn nifer o Aelodau Seneddol Ewrop – gan gynnwys Jill Evans, Plaid Cymru – ynghyd â chynrychiolwyr mudiadau sifil a chrefyddol. Wedi ei threfnu gan ymgyrchwyr gwrth-dlodi’r Rhwydwaith Ewropeaidd dros Isafswm Incwm (EMIN), nod y daith draws-Ewropeaidd hon yw codi ymwybyddiaeth o’r angen am gynlluniau Isafswm Incwm warantedig fel ffordd hanfodol o daclo tlodi – er enghraifft, wrth helpu cymaint o’n cyd-ddinasyddion sy’n ddi-waith neu sy’n derbyn cyflogau isel, bratiog fel rhan o realiti bywyd. Ar y daith, dros gyfnod o 64 diwrnod, bydd dau o fysiau’n ymweld â 32 gwlad – gan gynnwys Ynys Môn yng Nghymru (ar eu ffordd i Iwerddon) – gyda dros 1,000 o wirfoddolwyr yn cyflwyno 120 o raglenni esboniadol. Wrth ymweld â dinasoedd mawrion a phentrefi bychain, bydd yr ymgyrchwyr yn egluro pam mae angen i lywodraethau gwledydd yr Undeb fabwysiadu cynlluniau newydd i sicrhau Isafswm Incwm sylfaenol i bobl sy’n wynebu tlodi bob dydd. Ac, yn y broses, eu gobaith yw rhoi hwb i bawb sy’n dyheu am Ewrop wir gymunedol ei natur. Tipyn o ganu wrth ddanfon y bysiau ar eu teithiau ledled Ewrop, gan gynnwys Cymru. Llun: Rhwydwaith EMIN. Wrth gefnogi’r daith, dywed Jill Evans: ‘Gall cynlluniau Isafswm Incwm helpu atal tlodi gan alluogi pobl i gymryd rhan mewn cymdeithas beth bynnag eu hamgylchiadau, a chreu cymdeithas fwy cyfartal. ‘Gyda chyflogau yn methu’n llwyr â chadw i fyny gyda chwyddiant, gallai Isafswm Incwm Sylfaenol helpu codi pobl allan o dlodi. Mae hyn yn unol â pholisïau Plaid Cymru i drawsnewid Cymru. ‘Ond yn anad dim, mae hyn yn gydnabyddiaeth hanfodol o’r angen i fuddsoddi mewn pobl er mwyn eu galluogi i ryddhau eu potensial a gwneud cyfraniad llawn i gymdeithas.’ Ym marn gwefan Y Papur Gwyrdd, dyma’r math o ymgyrch ysbrydoledig, Ewrop-gyfan, y dylwn fynnu bod yn rhan ohono – nid cael ein gwthio gan Brexitiaid Prydain Fach i droi cefn arno. Cyd-weithio rhyngwladol yw gobaith y byd, nid ymrannu a chystadlu.


Prif Weithredwr Elfed Roberts: 100 Diwrnod i fynd tan Eisteddfod Caerdydd / 100 Days to go until the Cardiff National Eisteddfod
24/04/2018, 5:56 pm
Dim ond 100 diwrnod sydd i fynd tan gychwyn yr Eisteddfod ym Mae Caerdydd eleni, a chymerodd y Prif Weithredwr, Elfed Roberts, y cyfle i sôn rhywfaint am y Maes a’r hyn fydd i’w weld yn y Bae yn ystod ei Eisteddfod olaf cyn ei ymddeoliad. There are only 100 days to go before the National Eisteddfod begins in Cardiff Bay this year, and Chief Executive, Elfed Roberts, spoke about the Maes and what to expect as he prepares for his final Eisteddfod before his retirement. Elfed Roberts   Mae llawer o sôn wedi bod am y ffaith bod yr Eisteddfod eleni yn arbrofol a threfol, ac mae ‘na nifer o syniadau newydd yn cael eu treialu yma eleni, ond gallaf sicrhau pobl y bydd o’n amlwg eich bod chi ar Faes yr Eisteddfod wrth grwydro o gwmpas yn ystod yr wythnos. Rydym yn benderfynol o sicrhau bod yr awyrgylch agos atoch a chyfeillgar sydd bob amser i’w cael ar faes traddodiadol hefyd i’w teimlo ym Mae Caerdydd. There’s been plenty of discussion on the fact that this year’s Eisteddfod is an experimental and urban festival, and that we’ll be doing a few things differently in Cardiff. But I think it’s important to stress that the Bay will be transformed into an Eisteddfod Maes. We’re determined that the friendly and welcoming atmosphere will be the same as every other year. Mae’r Bae’n eithaf tebyg i faes traddodiadol o ran maint, ac rydym yn edrych ymlaen at gyplysu elfennau o’r maes arferol gyda defnyddio o adeiladau eiconig y Bae ac ambell syniad newydd yn ystod yr wythnos. The Bay is similar to the traditional Maes in size, and we’re looking forward to combining elements of the usual site with the Bay’s iconic buildings and one or two other new ideas during the week. Erbyn hyn, mae nifer o’r cyhoeddiadau wedi’u gwneud. Mae manylion y cyngherddau wedi’u cyhoeddi, a’r tocynnau’n gwerthu’n ardderchog – ychydig iawn o docynnau sydd ar ôl ar gyfer nifer o’r nosweithiau felly ewch ati i archebu’n fuan os nad ydych chi eisoes wedi gwneud. By now, we’ve done a number of the main announcements. We’ve outlined the concerts and tickets are on sale and selling exceptionally well – there are very few tickets left for a number of evenings – so get in touch to order your tickets as soon as you can so you don’t miss out. Rydym hefyd yn gwybod mai Diffiniad fydd y prif fand ar Lwyfan y Maes BBC Radio Cymru nos Wener, ac mae hyn wedi cael croeso brwd gan bawb. Bydd y Llwyfan, y Pentref Bwyd a’r bariau mawr i gyd wedi’u lleoli’n hynod gyfleus yn y Roald Dahl Plass y tu allan i fynedfa Canolfan Mileniwm Cymru, a dyma le fydd lleoliad Cerrig yr Orsedd ar gyfer y seremonïau ar fore Llun a Gwener hefyd, gyda’r Cerrig yn cael eu symud yn ystod yr wythnos. We also know that Diffiniad will be headlining Llwyfan y Maes BBC Radio Cymru on the Friday night, and to say this has been warmly welcomed is an understatement. The stage, the Food Village and the main bars are all situated within the Roald Dahl Plass outside the main entrance of the Wales Millennium Centre, which is where the Gorsedd Stones will also be located for the ceremonies on Monday and Friday morning, with the Stones moved during the week. Bydd y Pafiliwn, nifer o’r perfformiadau theatrig a’r Babell Lên wedi’u lleoli yng Nghanolfan y Mileniwm, a byddwn hefyd yn defnyddio rhai eraill o adeiladau eiconig y Bae er mwyn cynnal gweithgareddau. Adeilad y Pierhead fydd cartref Shwmae Caerdydd, Dysgu Cymraeg – Learn Welsh, a lleolir Y Lle Celf eleni yn y Senedd. Bydd tair ystafell hefyd wedi’u neilltuo ar gyfer Cymdeithasau yn adeilad y Senedd. The Pavilion, many of the theatrical performances and the Literary Pavilion will all be situated within the Millennium Centre, and we’ll also be using other iconic buildings in the Bay throughout the week. Shwmae Caerdydd, Dysgu Cymraeg – Learn Welsh will be in the Pierhead Building and this year’s Lle Celf is in the Senedd. Another three rooms within the Senedd will be used for Societies meetings during the week. Bydd amryw o’n hymwelwyr yn cofio adeilad hardd Tŷ Portland ar Stryd Biwt, ac rydym wedi bod yn ddigon ffodus i allu sicrhau’i ddefnydd ar gyfer adeilad Dawns eleni, ac mae hyn yn rhoi sgôp i ni gynnal ambell ddigwyddiad a gweithgaredd ychydig yn wahanol yn ystod yr wythnos. Many of our visitors will know the attractive former bank building on Bute Street, Portland House, and we’ve been fortunate enough to be able to put our Dance events there during the week. This has given us extra scope to hold a few extra events and activities during the week. Bu modd cadarnhau dros y Sul y bydd Maes B yn mynd i hen adeilad Profiad Doctor Who yn y Bae, ac rydym yn arbennig o falch o hyn gan ei fod yn ein galluogi i gynnig gŵyl ar gyfer pobl ifanc dros 16 oed unwaith eto eleni. Roeddem hefyd yn awyddus iawn i leoli Maes B yn y Bae, fel bod ein gweithgareddau i gyd yn cael eu cynnal mewn un rhan o’r ddinas. Over the weekend, we were able to confirm that Maes B will be held in the former home of the Doctor Who Experience in the Bay, and we were particularly pleased to announce that we will be organising a music festival for those aged 16 and over again this year. We were also very keen to have Maes B in the Bay so that Eisteddfod activities are all held in one part of the city during the week. Eleni, mae gennym ardal wyddoniaeth a thechnoleg yn hytrach nac un pafiliwn mawr. Ac fe fydd yr amrywiaeth arferol o arddangosfeydd, gweithgareddau a sioeau’n cael eu cynnal yno eto, gyda’r cyfan oll yn sicr o apelio at bobl o bob oed, wrth i ni hyrwyddo gwyddoniaeth a thechnoleg yn y Gymraeg ac yn ddwyieithog. This year, we have a science and technology area rather than one large pavilion. And the usual mix of exhibitions, activities and shows will be held there again this year, with everything designed to appeal to people of all ages as we promote science and technology bilingually and in Welsh. Rwy’n siŵr y bydd nifer fawr yn falch iawn o glywed bod rhai o’n strwythurau dros dro mwyaf deniadol ni’n dychwelyd i’r Maes eleni, gyda yurt y Tŷ Gwerin a tepees Caffi Maes B a Sinemaes yn cymryd eu lle o amgylch y Maes. Bydd bar Syched hefyd yn dychwelyd, a bydd wedi’i leoli wrth ymyl y Tŷ Gwerin yn ardal yr Eglwys Norwyaidd a fydd yn gartref i nifer o weithgareddau cerddorol. I’m sure people will be pleased to hear that a number of our most attractive temporary structures will be returning to the Maes this year, with the Tŷ Gwerin yurt and the Caffi Maes B and Sinemaes tepees taking their place on the Maes. The Syched bar will also be returning, and will be located close to Tŷ Gwerin near the Norwegian Church which will host a number of musical events. Bydd dros gant o stondinau o bob lliw a llun o amgylch y Bae, ac er bod y stondinau traddodiadol mae pobl wedi arfer eu gweld ar y Maes i gyd wedi gwerthu, mae ambell un o’r cytiau bach pren yn dal i fod ar gael – ond mae angen cysylltu’n sydyn er mwyn sicrhau lle. Mae’r wybodaeth i gyd ar wefan yr Eisteddfod. There’ll be over 100 stalls of all shapes and sizes around the Bay, and although all the traditional stalls have been sold, there are still a few small wooden huts available to rent for the week – but you’ll have to be quick to get one. All details on the Eisteddfod website. Mae llawer o sôn fod ystafelloedd mewn gwestai’n brin iawn yn ystod yr wythnos eleni erbyn hyn, ond mae gennym ni le ar ôl ar gyfer unrhyw un sy’n awyddus i ddod i aros ar y maes carafanau a gwersylla swyddogol. Mae aros ar y maes carafanau’n rhan o hwyl yr Eisteddfod i gannoedd o deuluoedd bob blwyddyn, felly beth am ddod atom i Gaeau Pontcanna eleni i gael blas ar Eisteddfod yn y ddinas go iawn? We’ve been hearing that hotel rooms in the Cardiff area are scarce during Eisteddfod week, but we’ve still got spaces on the official caravan and family campsite. Staying on the caravan site is great fun and part of the Eisteddfod experience for hundreds of families every year, so why not book your pitch and come to stay in Pontcanna Fields this year? You can book online on the Eisteddfod website. Ac wrth sôn am wefan yr Eisteddfod, dyma’r lle i fynd o heddiw ymlaen i rag archebu eich copi o Raglen Swyddogol yr Eisteddfod. Gyda 100 diwrnod i fynd tan ddechrau’r Eisteddfod, mae’r gwaith o roi’r amserlenni at ei gilydd yn tynnu tua’r terfyn, ac unwaith eto, byddwn yn cynnal dros fil o weithgareddau unigol o amgylch y Maes. And the Eisteddfod website is also the place to go to pre-order your copy of the Official Programme from today onwards. With 100 days to go until the start of the Eisteddfod, the work of collating all the events and activities is drawing to a close, and once again this year, we’ll be organising over 1,000 individual events around the Maes during the week. Bydd y Rhaglen Swyddogol ar gael o wefan yr Eisteddfod erbyn dechrau Gorffennaf, a bydd unrhyw un sy’n ei rag archebu’n sicrhau copi cyn gynted ag y daw o’r wasg. Felly ewch draw i’r wefan i sicrhau eich copi cyn pawb arall! The Official Programme will be distributed to all those who pre-order a copy by the beginning of July, so go online now to pre-order your copy to receive it before anyone else! Bydd rhagor o docynnau ar werth o 8 Mai ymlaen, wrth i ni gyhoeddi manylion mwy o weithgareddau nos yn ystod yr wythnos mewn amryw o wahanol leoliadau. Bydd modd hefyd archebu bandiau garddwrn ar gyfer gweithgareddau’r dydd a gynhelir yn y Pafiliwn yn Theatr Donald Gordon ac yn yr is-bafiliynau a leolir yng Nghanolfan Mileniwm Cymru. We’ll have more tickets available from 8 May onwards, as we announce details of more evening events in a number of locations around the Bay. You’ll also be able to pre-order wristbands for day activities in the Pavilion in the Donald Gordon Theatre and the smaller pavilions dotted around the Wales Millennium Centre. Gellir prynu’r rhain ymlaen llaw neu ar y diwrnod, a’r amcan yw ein galluogi i reoli niferoedd sy’n cael mynediad yn unol ag anghenion iechyd a diogelwch y Ganolfan. Bydd mynediad i’r ardaloedd eraill y Maes, gan gynnwys yr adeiladau parhaol eraill, i gyd yn rhad ac am ddim. These can be ordered beforehand or bought on the day, and the aim is to enable us to control the number of people in the Centre at any one time, in line with their health and safety requirements. Entry to the other areas on the Maes, including the other permanent buildings will be free of charge. Cynhelir Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd yn ardal y Bae o 3-11 Awst.  The Cardiff National Eisteddfod is held in the Bay from 3-11 August. Am ragor o wybodaeth ac i brynu tocynnau, ewch i:  /  For more information and to buy tickets, go to: www.eisteddfod.cymru Map darluniadol Ebrill 2018 – Illustrative map April 2018


rhwystr ychwanegol
24/04/2018, 3:48 pm
Llwyddodd Yoni (y wiwer) i ddringo i’r bwydwr adar! Gwelais fo wrthi pedair gwaith y bore ‘ma. Bwytaodd yr holl hadau flodau haul mewn munudau. Rhaid ei fod o wedi hyfforddi ei hun, a chryfhau ei gyhyrau! Roedd rhaid i mi ddyfeisio rhwystr ychwanegol. Dyma fo! Gobeithio y bydd o’n gweithio.


Rhoi’r gorau i gyfarfodydd wythnosol
24/04/2018, 12:52 pm
Rydym wedi penderfynu i roi’r gorau i’n gyfarfodydd tîm wythnosol yn ddiweddar, o leiaf fel digwyddiad wythnosol rheolaidd. Roedd y cyfarfodydd yma’n eithaf defnyddiol i ddechrau. Roeddwn i’n newydd i’r sefydliad ac roedd e’n anodd iawn gwybod beth oedd wythnos waith fy nghydweithwyr yn edrych fel. Roedd y gyfarfodydd hefyd yn ffordd ddefnyddiol o hybu cyfathrebu ynghylch ein llwythi gwaith. Ar ôl trafodaeth ddiweddar, wnaethon ni penderfynu doedden nhw ddim yn ddefnyddiol bellach, ac mae yna sawl erthygl ar-lein yn awgrymu bod hyn yn wir i lawer o sefydliadau (gan gynnwyr yr un arbennig yma gan Jason Fried o Basecamp). Yn waeth na hynny, roedd e’n teimlo fel bod y gyfarfodydd yma’n rhwystro ein hymdrechion i wella sut ni’n gweithio gyda’n gilydd. Roedd ein diwrnod tîm ddiweddar yn ymgais i ddod â’n syniadau ni at ein gilydd, ond roedd y cyfarfodydd yma’n gwneud y gwrthwyneb. Trafodom sut byddai tîm da yn edrych yn ein diwrnod tîm, ond yn ein cyfarfodydd wythnosol fe fyddwn i’n amlinellu ein gwaith fel unigolion. Drwy ddod â rhestrau o dasgau i’n gyfarfodydd, roeddem yn rhannu pa mor brysur oedden ni, a thrwy hyn roedden ni’n atgyfnerthu ein rhesymeg o weithio ar dasgau unigol yn lle cefnogi’n cydweithwyr yn ein gwaith. Roeddem yn canolbwyntio ar dasgau yn lle ble allwn ni ychwanegu gwerth. Mae diwylliant yn air sy’n cael ei ddefnyddio lot mewn gwasanaethau cyhoeddus a thu hwnt. Ond fel rydw i wedi dweud (neu ei ddwyn) o’r blaen, diwylliant yw’r ymddygiad ni’n gwobrwyo neu ei gosbi. Roeddwn yn annog y tîm i restru pa mor brysur oedden nhw ac yn cydnabod hynny. Yna penderfynom siarad am ein gallu a’n capasiti yn ein cyfarfodydd tîm, cyn cymryd ymagwedd hollol wahanol. Bellach mae gennym Blychau Cymorth ar ein bwrdd gwyn lle gallwn rhestru ble yr hoffem gael cymorth, a gallwn mynd ati i gynorthwyo’r person yna pan rydym yn cael cyfle. Rwy’n ymwybodol fy mod gen i’r siawns i wobrwyo ymddygiadau gwahanol nawr, er enghraifft pan mae pobl yn rhannu eu bod nhw’n cael trafferth, sy’n cymryd gyts pryd ni’n gweithio mewn cymdeithas sy’n cosbi methiant (er nad yw hyn o fudd mewn amgylcheddau cymhleth), a hefyd pan rydym yn helpu ein gilydd mas. Mae Dan Pink wedi dadlau yn ei lyfr Drive: The Truth Sight About What Motives Us, mai’r cymhelliant mwyaf effeithiol yw ymreolaeth, meistrolaeth, a phwrpas. Nawr mae gan bob aelod o’r tîm reolaeth o’u maes gwaith eu hunain, ac mae pawb ysgogi’r gwelliant yma. Drwy rhoi’r gorau i fodelau cymhelliant hen fel yr ofn o gosb, rydym mewn sefyllfa da i wella’n gwaith.


Cwestiwn i Olynydd
24/04/2018, 10:15 am
Gyda chyhoeddi ymddeoliad Carwyn Jones a’r dyfalu ynghylch ei olynydd, ni chlywais eto yr un o’r sylwebyddion yn galw i gof yr UN PETH MAWR a wnaeth Carwyn yn ystod ei dymor fel Prif Weinidog, sef cyhoeddi y byddai ‘mwy na chroeso’ i longau tanfor Trident angori yng Nghymru pe bai raid iddynt ymadael â’r Alban. Dylai rhywun ofyn i’r olynydd, pwy bynnag  fydd ef neu hi, a yw hyn yn dal yn bolisi gan Lafur Cymru. Nid y gwna unrhyw wahaniaeth yn etholiadol, oherwydd nid yw polisi’n golygu dim byd i drwch pleidleiswyr Llafur.  Gallai, hwyrach, fod yn berthnasol pe codai eto, mewn rhyw amgylchiadau, bosibilrwydd clymblaid rhwng Llafur a Phlaid Cymru, rhyw ‘Gymru’n Un, rhif 2’. Ond wedyn, a yw ‘Plaid yr Ysgol Ddrôns’ yn poeni mwyach am bethau felly?


Mawrth-Ebrill 2018
24/04/2018, 1:01 am


fel y moroedd 2018-04-23 15:34:00
23/04/2018, 4:34 pm
Coginiodd Missy, ffrind da i fy merch yn Japan amrywiaeth o seigiau dros fy merch sydd gan amrywiaeth o alergedd bwyd, a gwahodd eu ffrindiau i gael picnic dan goed. Roedd Missy hyd yn oed yn darllen yn helaeth am alergedd bwyd er mwyn paratoi’r bwyd “diogel” ar gyfer fy merch. Roedd fy merch yn cael mwynhau’r holl seigiau heb ofn wrth gymdeithasu gyda’r ffrindiau. Mae’r bwyd yn edrych mor flasus fel bydda i eisiau ei fwyta hefyd.


Colofn Chwaraeon: Amser Ychwanegol gyda Matthew Jones / Extra Time- Leinster 38 Scarlets 16
23/04/2018, 4:15 pm
Aeth Matthew Jones, sydd wedi ysgrifennu The Wales Quiz Book, i weld ei dîm rygbi Scarlets yn erbyn Leinster yn Nulyn- y gêm gynderfynol yng Nghwpan Ewrop. Yma, mae’n rhannu ei daith gyda ni. Dyma’r gyntaf mewn cyfres o golofnau chwaraeon rheolaidd gan Matthew… Matthew Jones, who has written The Wales Quiz Book, went to see the Scarlets rugby team against Leinster in Dublin- the semi-final of the Champions Cup. Here, he shares his trip with us. This will be the start of a regular sports column from Matthew… Leinster 38 Scarlets 16: Gorchfygedig ond balch / Defeated but proud Roedd y teitlau diog o ‘Scarlets Hammered’ yn y papurau dydd Sul heb gymryd grŵp o athrylithwyr i ysgrifennu. Oedd hyd yn oed bachgen Gwyddelig wyth mlwydd oed wedi gweud yr un peth yw dad wrth adael Stadiwm yr Aviva o’n flaen i. Roedd y gêm ei hun yn wythdeg munud o sylweddoli fod e ddim mynd i fod yn bedwaredd tro yn lwcus i’r bois o ochr orau pont Llwchwr. Naeth hwnna helpu ar y chwiban olaf. The lazy headlines of ‘Scarlets Hammered’ adorning the Sunday papers didn’t take a bunch of geniuses to write. In fact an eight year old Irish lad said exactly the same to his dad as he was exiting the Aviva stadium in front of me. The game was eighty minutes of inevitable realisation that it wasn’t going to be a fourth time lucky for the boys from the better side of the Lougher bridge, which cushioned the blow of the final whistle. Cyn y gêm roedd y tafarnau yn llawn cochion o’r Gorllewin gyda chefnogwyr wedi aberthu eu peints o Felinfoel er mwyn penwythos ar y Guinness. Dim ond pan o’ch chi’n cerdded mewn i’r stadiwm o’ch chi’n sylweddoli pa mor niferus oedd y Gwyddelod. Bydden i’n tybio oedd e’n 10-1 i’r cefnogwyr o Ddulyn ond yn fy achos i o’n ni wedi rhywffordd prynu tocyn yng nghanol cefnogwyr Leinster felly oedd e’n 5,000-2. Roedd yr ysmaldod yn gyfeillgar er bach yn bryfoclyd erbyn y diwedd ond oedd e’n deg gorfod ei gymryd. Before the match the pubs were full of West Wales red with fans having sacrificed their pints of Felinfoel for a weekend on the Guinness. It was only when you walked into the stadium that you realised how outnumbered the Welsh were. I’m guessing it was 10-1 in the Dublin side’s favour, but in my case I’d somehow managed to buy tickets deep in Leinster’s die-hard end so it was 5,000-2. The banter was friendly if not unfortunately slightly patronising but I guess you have to take that one on the chin. Roedd y tîm yn edrych yn flinedig, y garfan wedi ei hymestyn, ond oedd ddim ymdreiglo mewn hunandosturi gan gefnogwyr y Scarlets. Yn lle hynny wnaethon nhw droi at gael noswaith arbennig gyda’u gwahoddwyr Gwyddelig. The team looked tired, the squad stretched, but there was no wallowing in self-pity for the Turk army. Instead the fans took to having a great evening with their Irish hosts. Roedd yn noswaith o adlewyrchu ar y gamp fawr o fod ymhlith y pedwar tîm olaf ym mhrif gystadleuaeth rygbi Ewrop. Oedd ddim lot o’r chwerwder sydd wedi bod yn farc ar rhai o’r gemau mawr yn y gorffennol lle mae’r pobol o’r gorllewin wedi teimlo bod nhw wedi colli mewn ffordd annheg neu anlwcus (Gwna i byth anghofio y daith ‘nôl ar y bws o Nottingham yn 2002- fi’n tybio nad yw David McHugh wedi bod ar ei wyliau ym Mhorth Tywyn ers hynny!). It was a night for reflection on the great achievement of reaching the final four of Europe’s premier rugby competition. There was little bitterness which has tarnished big games in the past where the west Walians have felt robbed or at least extremely unlucky (I will never forget that bus journey back from Nottingham in 2002- I’m guessing David McHugh has never been to Burry Port on holiday since!). Dyma oedd tîm gwych Leinster yn curo tîm oedd yn methu bwrw y safonau ma nhw wedi bod yn cyrraedd yn ddiweddar. Mae cyllideb yn effeithio perfformiadau ac mae edrych ar balans banc y ddau dîm yn dangos yr angerdd a llawnfryd mae chwaraewyr y Scarlets wedi’u codi dros y cwpl o flynyddoedd diwethaf. Mae’r gallu i ddefnyddio neu yn fwy pwysig dim defnyddio y llyfr siec yn adlewyrchu pa mor dda yw tîm hyfforddi y Scarlets, gyda Wayne Pivac a Stephen Jones yn edrych fel y pâr gorau o hyfforddwyr yn y byd rygbi. This was a fantastic Leinster side having defeated a Scarlets team that were unable to hit recent standards. Budgets effect performance and looking at both side’s bank balances highlights the passion and determination the Scarlets players have put in over the last couple of years. The ability to use or more appropriately not use the cheque book also highlights that the Scarlets coaching team are exceptional with Wayne Pivac and Stephen Jones in particular looking like the best pair of coaches in world rugby. ‘Sai’r Scarlets heb golli ond un o’u tri-chwarteri wedi’u hanafu, bydde Rhys Patchell wedi gallu chwarae fel maswr ac efallai bydde’r sgôr wedi bod yn wahanol er bydde’r canlyniad siŵr y fod wedi bod yr un peth. If the Scarlets hadn’t lost just one of their injured three-quarters, enabling Rhys Patchell to play outside-half then the score may well have been different even if the result may still have been the same. Erbyn Un ar ddeg o’r gloch yn yr hwyr roedd y tafarnau’n swnllyd gyda Calon Lân, Rwy’n Dy Garu Di a Bing Bong (fersiwn traddodaiadol dim un y Super Furry Animals) mewn jukebox clasur Gorllewinol. By eleven o’clock at night the pubs were still bouncing with renditions of Calon Lân, Rwy’n Dy Garu Di and Bing Bong (folk not Furries) in a classic Turk jukebox. Ysgrifennodd Max Boyce 9-3 o ganlyniad i ennill Llanelli yn erbyn Seland Newydd yn 1972. Doedd y gêm yma ddim yn deilwng o acolâd fel hyn ond mae perfformiadau wrol y grŵp yma o chwaraewyr dros y ddwy flynedd ddiwethaf yn ddeilwng heb os nac oni bai. Os bydden i’n gallu chwarae mwy nag ‘G’ ac ‘A’ ar y gitâr, neu o leiaf chwarae’r ddau nodyn heb fwlch i adael i fi ail drefnu fy mysedd wedyn bydden i’n bendant yn ceisio cyfansoddi cân yn arddull Dafydd Iwan i gofio grŵp o bobl sydd mor ymroddgar. Max Boyce wrote 9-3 as a result of Llanelii’s victory over New Zealand in 1972. This game in itself didn’t deserve such an accolade but the performances of this gutsy group of players over the last two years does. If I could play more than a ‘G’ and an ‘A’ on the guitar, or even just play those two notes but without a gap to re-arrange my fingers then I’d certainly try to put a Dafydd Iwan-style tune together to immortalise such a committed bunch of people. Dyn ni i gyd, dwi’n meddwl, yn dal yn llawn balchder. We are all I believe still very proud. Mae Matthew ar gael ar Trydar / Matthew is available on Twitter: @AmserYchwanegol Matthew Jones is originally from Carmarthen but has lived in Cardiff for the last twenty years. He is a regular contributor on television and radio. His books are all available from ylolfa.com. Mae Matthew Jones yn enedigol o Gaerfyrddin ac wedi byw yng Nghaerdydd am yr ugain mlynedd diwethaf. Mae e’n gyfrannwr rheolaidd ar deledu a radio. Fedrwch archebu ei lyfrau ar ylolfa.com.    


Patrick Jemmer: Adleisiau’r Rhyfel i Orffen Pob Rhyfel / Echoes of the War to End All Wars
23/04/2018, 3:52 pm
Pan o’n i’n blentyn ro’n i’n astudio hanes yn yr ysgol nes mod i’n bedwar ar ddeg (neu rywbeth fel hynny), a mwynhawn i ddysgu am Harri’r 8fed, ei wragedd i gyd, a’r mynachod; ac am Elisabeth y 1af, a’r holl gynllwynio a thorri pennau. Ond, ddysgais i erioed am hanes modern o gwbl. Wedi dweud hynny, ges i ‘yn magu yn Brynmill, Abertawe, a bron pob dydd pan o’n i’n grwt bach yr elwn i am dro gyda ‘yn Mam gan wibio o gwmpas gyda’r ddwy chwaer iau yn y gadair wthio. Ac wrth gwrs byddwn ni’n teithio drwy’r parciau ac ar lan y môr, lle mae’r Gwron Anhysbys yn gwarchod cymrawd anafus â reiffl, ar ben y gofeb i’r Ail Ryfel yn erbyn y Boeriaid yn Ne Affrica. Bob tro dweden ni helô hefyd wrth y ci achub enwog o’r enw ‘Swansea Jack’ a achubodd saith unigolyn ar hugain rhag boddi yn ôl y sôn. Ac wedyn, cyn cychwyn adre (lan rhiw yr holl ffordd yn ôl!), fe fydden ni’n chwarae’n rhydd o gwmpas y Senotaff, gan redeg lan a lawr, ac ymarfer darllen yr enwau sydd ar y waliau yno. Ond bellach, wi’n lico mynd i eistedd yn llonydd, a meddwl. Ac ar ôl hala cryn amser yn neud hynny yn ddiweddar, dyma gasgliad o’m meddyliau am y Rhyfel Mawr o safbwynt Cymru (ac Abertawe yn enwedig). Dyma nodyn i’r darllenydd. Wi di dwlu ar ddod o hyd i wybodaeth ffeithiol gywir a diddorol mewn llyfrau ac ar y we (gobeithio!), y rhan fwya ohoni wedi’i chreu trwy waith caled iawn pobl eraill. Fodd bynnag, gan mai llawer o ffynonellau sydd,  dyw ddim yn briodol cynnwys rhestr o adnoddau cynhwysfawr mewn erthygl gyffredinol o’r fath hon. Rhaid i fi ddiolchi’n fawr i’r awduron gwreiddiol, a chydnabod eu llafuriau. When i was a child I studied history in school till I was fourteen (or something like that), and I enjoyed learning about Henry VIII, all his wives, and the monks; and about Elizabeth I and all the plotting and head-chopping. But, I never learned about modern history at all. Having said that, I was brought up in Brynmill, Swansea, and almost every day when I was a nipper I would go for a walk with me Mam, tearing about with my two younger sisters in the push-chair. And of course we’d go through all the parks and along the sea front, where the Unknown Soldier guards an injured comrade with a rifle, on top of the monument to the Second Boer War in South Africa. We’d always say hello, too, to the famous rescue dog called ‘Swansea Jack’ who save twenty-seven people from drowning if you believe the stories. And then, before turning homeward (uphill the whole way back!), we would play freely around the Cenotaph, running up and down, and practise reading the names on the walls there. But now, I like to go and sit in peace, and think. And after spending considerable time doing that lately, here’s a collection of my thoughts about the Great War from the vantage-point of Wales (and Swansea in particular). A note to the reader. I’ve really enjoyed finding correct and interesting information in books and on the web (I hope!), most of it created through the very hard work of other people. However, because there are many sources, it is not appropriate to include a list of extensive resources in a general article of this type. I would like to give a give a big thank you to the original authors, and acknowledge their labours. 1af Ionawr y llynedd, ar drothwy’r flwyddyn newydd, rwy’n gwneud pererindod arbennig o’m tŷ, trwy fro fy mebyd yn Brynmill, Abertawe, i’r rhodfa ar hyd Heol y Mwmbwls. A dyna’r Senotaff, yn edrych yn ddigyffro dros y bae. Mae hwn yn enghraifft drawiadol o geufedd ar lun bedd gwag, mewn safle amlwg, ynghyd â’r gofgolofn sy’n anrhydeddu’r rhai a fu farw yn ystod amryw ryfeloedd, a gladdwyd yn rhywle arall. Tua phump o’r gloch ydy, wrth i fi sefyll ar bwys y rhithfedd yn y glaw mân, hallt, a thaenir yr awyr rudd fel lliain gwaedlyd ar yr orwel. The 1st of January last year, on the threshold of the new year, I make a special pilgrimage from my house, through my boyhood haunts in Brynmill, Swansea, to the promenade alongside Mumbles Road. And there’s the Cenotaph, looking unconcernedly across the bay. This is a striking example of a war-memorial in the form of an empty grave, in an obvious location, together with the memorial column which honours those who died during various conflicts, who are buried elsewhere. It is about five o’clock, as I stand by the cenotaph in the salty drizzle, and the ruddy sky is spread like a blood-stained bandage on the horizon. Mae gwawchio taer y gwylanod trahaus yn bygwth fy nrysu, a thry fy ymwybyddiaeth tuag at i mewn, tra crwydra fy llygaid ar draws enwau’r rheiny a gollwyd yn y Rhyfel Mawr. Ond beth y mae pobl o’m cenhedlaeth yn ei wybod am gynnen a dioddefaint? Plant oes yr atom ydym, a oedd yn arfer troi a throsi trwy’r nos gan boeni am gellwyriadau cuddiedig, neu am y dydd y câi’r ddaear gron ei llosgi’n lludw gan dân-belen. Ac felly y dechreua fy synfyfyrdod, llawn gwersi wedi’u dysgu a’u colli, yn y gobaith o allu esbonio ychydig o ran ein hanes i’m nith fach sydd yn ddeg oed — The insistent squawking of the arrogant seagulls threatens to disturb my thoughts, and I turn my awareness inwards, while my eyes wander across the names of those who were lost in the Great War. But what do people of my generation know about strife and suffering? We are children of the atomic age, who used to toss and turn all night, worrying about hidden mutations, or about the day that the entire world would be bunt to a cinder by a fire-ball. And so I begin my meditation, full of lessons learned and lost, in the hope that I can explain a little of our history to my small niece who is ten years old – Ryw ganrif yn ôl y cychwynnodd y Rhyfel Mawr yn Ewrop ag unig daniad, bradlofruddio, pall ar ddiplomyddiaeth, apelio at gytundebau astrus, cynigion terfynol rhwng cenhedloedd, a goresgyn gwledydd amhleidiol. Un o’r rhyfeloedd mwyaf marwol yn hanes y byd ydoedd, yr un fath i ymladdwyr ac i sifiliaid. Datblygiadau mewn technoleg a diwydiant a helpai i waethygu’r dinistr, yn ogystal ag ymladd mewn ffosydd a arweiniodd i sefyllfa annatrys. Ar ôl i’r dilyw o laid a gwaed lonyddu, digwyddodd dymchwelfa wleidyddol, ysgytwol, a chwyldroeon. It was about a century ago that the Great War in Europe began with a single shot, an assassination, a failure of diplomacy, an appeal to obscure treaties, ultimatums between nations, and the invasion of neutral lands. It was one of the most lethal wars in the history of the world, both for combatants and civilians. It was developments in technology and industry that would help to worsen the destruction, as well as trench warfare which led to an unresolvable situation. After the flood of mud and blood had subsided, a shocking political upheaval, and revolutions, ensued. Rwy’n edmygu’r garreg Portland ar y Senotaff, sy’n debyg i’r un a adeiladwyd gan Lutyens ger Senedd y Deyrnas Unedig ym Mhalas San Steffan yn Llundain. Dyna, mewn efydd, arfbeisiau Abertawe, torchau, angorau, placiau sy’n cofnodi enwau’r lladdedigion. A hyn oll o dan yr arysgrif Ladin, “Pro Deo Rege et Patria” – “Dros Dduw, Brenin, a Mamwlad.” Amgylchynir y caeadle â muriau wythonglog, ond difrodwyd y pedwar porth gan shrapnel yn ystod cyrchau awyr yn yr Ail Ryfel Byd, ac maent wedi’u tynnu ymaith oherwydd hyn. I admire the Portland stone on the Cenotaph, which is similar to the one built by Lutyens by the Houses of Parliament in London. There are, in bronze, the arms of Swansea, wreaths, anchors, plaques that record the names of those killed. And all this beneath the Latin inscription, “Pro Deo Rege et Patria” – “For God, King, and Country.” The enclosure is surrounded by octagonal walls, but the four gates were destroyed by shrapnel during air-raids in the Second World War, and they have been taken away because of this. Rhôi’r Rhyfel brawf ar ysbryd cenedlaethol Cymru, bron hyd at ddinistriad. Fodd bynnag, cadarnhawyd cydraddoldeb Cymru â rhannau eraill y Deyrnas Unedig, ac ag aelodau’r Ymerodraeth, mewn theori, o leiaf, pan grëwyd Gwarchodlu Cymreig, ac y 38ain Adran Troedfilwyr Cymreig. Symbylwyd yr ysbryd rhyfel yn y gwirfoddolwyr trwy apelio at syniadau gwrywdod fel dyletswydd, gwroldeb, bri, ofn Duw, a pharch at y Brenin. The War would test Wales’s national spirit, almost to destruction. However, Wales’s equality with other parts of the United Kingdom, and with members of the Empire, was confirmed, in theory, at least, when Welsh Guards and the 38th Welsh Infantry Division were established. The war-spirit was stirred up in the volunteers by appealing to ideas of manliness such as duty, courage, prestige, fear of God, and respect for the King. Ond, wrth imi lechu yma, a thywod yn fy llygaid, rwy’n gofyn i’m hun: a ddaw’r cyfrifoldeb o gofio i ben â’r seremonïau, y pabïau, y gweddïau? Erbyn hyn, ai cofio egwyddorion cyffredinol, digwyddiadau a chanlyniadau a wnawn yn hytrach na bywydau a phersonoliaethau’r unigolion? Pwy sy biau’r enwau hyn, pwy oedd y gwŷr (a gwragedd) hyn, y gwrol ryfelwyr, y gwladgarwyr tra mad, a gollasant eu gwaed dros ryddid? Beth yw ystyr y geiriau: byw, marw, aberthu? Lle rydym yn awr: lle y byddwn yn y dyfodol? Pwy fydd yn gwneud y dewisiadau, a sut, a pham? But, as I lurk here, with sand in my eyes, I ask myself: does the responsibility of remembering come to an end with the ceremonies, the poppies, the prayers? By now, is it that we remember general principles, events and consequences, rather than the individuals’ lives and personalities? Who owns these names, who were these men (and women), the brave warriors, the most excellent patriots, who lost their blood for freedom? What is the meaning of the words: living, dying, sacrifice? Where are we now: where shall we be in the future? Who shall make the choices, and how, and why? Nid oedd y mil o ddynion a ddaeth ynghyd y tu ôl i’r dafarn o’r enw “The George” yn y Mwmbwls yn filwyr proffesiynol. Tadau a meibion ydoedd, a chlercod banc, llafurwyr, glowyr, aelodi capeli, paffwyr a chwaraewyr rygbi. “Mêts Abertawe” oedd enw ar y criw hwn o frodyr erbyn iddynt gyrraedd Ffrynt y Gorllewin. Erbyn diwedd y Rhyfel y byddai mwy na 600 ohonynt wedi cael eu colli. Mae Llechres Anrhydedd yn rhestru enwau 2274 o eneidiau o Abertawe a fu farw yn y Rhyfel, a chleddyfau cyfiawnder yn eu dwylo, ond nid ydwyf yn bwriadu eu cyfrif nhw i gyd. The thousand men who gathered outside the pub named “The George” in the Mumbles were not professional soldiers. They were fathers and sons, and bank clerks, labourers, miners, chapel members, boxers and rugby-players. “The Swansea Pals” was the name of this band of brothers by the time they reached the Western Front. By the end of the War, more than 600 of them would have been lost. The Roll of Honour lists the names of 2274 souls from Swansea who died in the War, the swords of justice in their hands, but I do not intend to count them all. Yn y Rhyfel hwn, y ddwy fyddin oedd biau’r un grym tanio, ond ni allent wthio yn eu blaen nac ennill tir o achos y ddaearyddiaeth. Cloddiwyd ffosydd ar hyd blaen y gad, wedi’u hamddiffyn â weiren bigog, ac â ffrwydryddion. Diogelai’r rhain yr ymladdwyr rhag gynnau a chanonau. Rhwng y ddau ffrynt oedd tir neb, a oedd yn agored i ymosod o’r ddwy ochr. In this War, both armies possessed the same fire-power, but they could not push forward, nor gain territory because of the geography. Trenches were dug along the battle-front, defended with barbed-wire, and with explosives. These protected the fighters from guns and cannons. Between the two fronts was no-man’s-land, which was open to attack from both sides. Arweiniai’r sefyllfa anhydrin hon i ryfel athreuliol, llawn seithuctod. Yr amddiffynwyr a fanteisiai ar yr ymosodwyr, a bu’r bombardio di-baid yn achos colled milwyr a defnyddiau, a flinai’r gelyn. Yr enillwyr a fyddai biau mwy o adnoddau. Delwedd ddiffiniol y Rhyfel Mawr yw golygfa lle y mae lliaws dynion ieuainc, dewr yn mynd dros ymyl y ffos er mwyn ymosod ar y gelyn ymysg crochan uffernol llawn tân, llaid, gwaed a gweiddi. Hyd yn oed ymosodiadau llwyddiannus a olygai ladd torfol. This intractable situation led to a war of attrition, full of frustration. The defenders had the advantage over the attackers, and the ceaseless bombardment caused the loss of soldiers and provisions, which debilitated the enemy. The winners would be those who had more resources. The defining image of the Great War is a scene where a host of young, brave men goes over the top of the trench to attack the enemy in a hellish cauldron full of fire, mud, blood, and shouting. Even successful attacks would mean mass slaughter. Mae Coed Mametz ar frig tyle serth, yng nghanol tir agored llawn pantiau. Ac yno yr ymosododd y milwyr Prydeinig ar yr Almaenwyr yng Ngorffennaf 1916. Yn gyntaf oll, yn rhyfeddol, ymddangosai na fyddai unrhyw wrthsafiad. Sut bynnag, wrth i’r dynion nesáu, trawsant ar ymosodiad parhaus a marwol o saethu drylliau peiriannol. Cyrcydai’r goroeswyr mewn tyllau yn y ddaear, er mwyn osgoi’r bwledi. Disgynnodd yr Almaenwyr, a dechreuodd ymladdfa ddryslyd â dyrnau a bidogau ymhlith y coed wedi’u difetha, y ceudyllau, y llaid, y weiren bigog, y ffosydd, a’r cyrff. Mametz Wood is at the top of a steep hill, in the middle of open ground full of hollows. And there the British soldiers attacked the Germans in July 1916. First of all, strangely, it appeared that there would be no resistance. However, as the men got nearer, they hit upon a sustained and deadly onslaught of machine-gun fire. The survivors cowered in holes in the ground to avoid the bullets. The Germans descended, and there began hand-to-hand fighting with bayonets amidst the devastated trees, the craters, the mud, the barbed-wire, and the corpses. Bu bron i’r Almaenwyr gael eu hyrddio yn eu hôl, ond wrth iddi nosi, daeth yn amhosib penderfynu pwy oedd pwy. Bombardiai’r ddwy fyddin faes y frwydr, a saethai’r milwyr gyfaill a gelyn yn ddiwahân mewn dychryn. Er hyn oll, y Prydeinwyr a drechodd yn y pendraw. Pedair mil o Gymry a laddwyd yno, yn cynnwys cant o Abertawe. Heddiw, saif cerflun y Ddraig Goch yn herllyd ger Mametz, er gof am lewder a phenderfyniad gwyllt y milwyr Cymreig colledig. The Germans were almost pushed back, but as night fell, it became impossible to decide who was who. Both armies bombarded the battle-field, and soldiers shot friend and enemy alike in terror. Despite all this, it was the British who prevailed in the end. Four thousand Welsh were killed there, including a hundred from Swansea. Today, a statue of the Red Dragon stands defiantly near Mametz, in memory of the bravery and wild determination of the lost Welsh soldiers. Grymoedd Prydain a ddarluniai eu hun yn wŷr bonheddig, llawn glewder a rhagoriaeth foesol; wrth gwrs mai’r gwrthwynebwr a wnaethai’r un peth yn union. Ond, bydd rhaid inni ofyn: ai angenfilod drygionus oedd yr Almaenwyr i gyd? Nage ddim! Gallwn gyfeirio at brofiad Robert Evans o Ddolgellau, oedd yn aelod o Gorfflu Meddygol Brenhinol y Fyddin. Er ei syndod, pan aeth ef gyda milwyr eraill i gasglu clwyfedigion a oedd wedi gorwedd yn nhir neb am ddyddiau, daeth rhai o’r gelynion allan o’u ffosydd a helpu i gladdu’r meirwon yn hytrach na thanio arnynt. The British forces depicted themselves as gentlemen, full of courage and moral superiority; of course the adversary did exactly the same thing. But, we must ask: were all the Germans monsters of iniquity? Definitely not! We can refer to the experience of Robert Evans from Dolgellau, who was a member of the Royal Army Medical Corps. To his surprise, when he went with other soldiers to collect wounded men who had been lying in no-man’s-land for days, some of the enemy came out of their trenches and helped to bury the dead rather than firing at them. Dim ond hanner y dynion dewr a ddeuai yn ôl o Ffrynt y Gorllewin yn fyw ac yn iach. Aeth tua 300,000 o Gymry i’r gad, a bu farw tua 40,000 ohonynt. Yr ieuaf oedd George Lewis o’r Bari, hogan gweini yn y Llynges Frenhinol, a foddodd yn 14 oed. Preifat Owen Owen oedd y milwr cyntaf o Abertawe a fu farw. Fe’i boddwyd yn nociau Abertawe wrth iddo fod ar ddyletswydd ym Medi 1914. Only half the brave men would come back from the Western Front alive and well. About 300,000 Welshmen went to war, and about 40,000 of them died. The youngest was George Lewis of Barry, a serving-boy in the Royal Navy, who drowned at 14 years of age. Private Owen Owen was the first soldier from Swansea who died. He was drowned in Swansea docks while he was on duty in September 1914. Gosodwyd y garreg sylfaen i’r Senotaff gan y Cadlywydd Haig, Iarll Bemersyde, a oroesai’r rhyfel o leiaf. Oedd Haig, yn neilltuol, yn “gigydd” didostur a anfonai “llewod wedi’u dwyn gan fulod” i gael eu lladd heb resymeg? Ai ymhyfrydu yn tywallt gwaed a wnaeth? Wedi’r cwbl, Prydain a enillodd: ond, a ba gost? Dyna ddadl nas torrwyd heddiw. Wedi dweud hyn, ddydd y cadoediad y lladdwyd neu anafwyd tua 10,000 o ddynion, yn cynnwys Corporal Stephen Lamont o Abertawe. Fe’u hanfonwyd i farw gan y cadlywyddion a wyddai y byddai’r rhyfel yn dod i ben am 11 o’r gloch y bore. The Cenotaph’s foundation stone was laid by Field Marshal Haig, Earl of Bemersyde, who survived the war at least. Was Haig, in particular, a ruthless “butcher” who sent “lions led by donkeys” to get killed for no reason? Is it true that he rejoiced in spilling blood? After all, it was Britain who won: but, at what cost? That is a debate that has not been resolved today. Having said that, it is on the day of the armistice that 10,000 men were killed or wounded, including Corporal Stephen Lamont of Swansea. They were sent to their deaths by the generals who knew that the war would come to an end at 11 o’clock that morning. A oedd y Rhyfel naill ai’n fenter ofer ac afradlon, neu ynteu’n anghenraid anochel? Erys hyn yn fater i’w drafod. Mae rhaid inni’n rhwystro’n hunain rhag archwilio digwyddiadau doe â synnwyr heddiw. Roedd amgylchiadau’r Rhyfel Mawr yn arbennig o anodd, ac yn wir y methai’r cadlywyddion ymaddasu i’r rhain yn ddiymdroi. Y ffaith amdani yw na lwyddai rhyfela mewn ffosydd i gyflawni ei nodau, ac oherwydd hyn y dyfeisiwyd magnelaeth well, nwyon mwy gwenwynig a thanciau. Mawr oedd rhoddion y Rhyfel Mawr. Was the War a futile and extravagant venture, or an unavoidable necessity? This remains a matter for discussion. We must restrain ourselves from investigating the events of yesterday with the sensibilities of today. The circumstances of the Great War were especially difficult, and certainly the generals failed to adapt themselves to these immediately. The fact of the matter is that fighting in trenches did not succeed to achieve its aims, and it is because of this that better artillery, more poisonous gases, and tanks, were devised. Great were the gifts of the Great War. Achosai’r Rhyfel dlodi a chyni i’r rheiny a adawyd yn y famwlad, hefyd. Erbyn diwedd y Rhyfel y byddai’r mwyafrif o deuluoedd wedi colli rhyw berthynas, a difethwyd rhai cymunedau’n llwyr. Gwasgai posteri propaganda ar bobl gartref i gefnogi’r ymdrech ryfel. Roedd rhai’n gofyn, “Beth wnaethoch chi yn ystod y Rhyfel Mawr, Dada?”, tra oedd eraill yn datgan, “Yn wir – Buddugoliaeth lwyr os bwytewch lai o fara.” Ar ddechrau’r Rhyfel, daeth chwarter mil o ffoaduriaid o Ffrainc a Gwald Belg i Brydain, ac aeth llawer ohonynt i Abertawe gan ymuno â chymuned gynfodol yno. Fodd bynnag, triniwyd estroniaid preswyl o’r Almaen yn wael gan y Prydeinwyr bryd hynny. The War caused poverty and adversity to those who were left in the homeland, too. By the end of the War, the majority of families would have lost some relative, and some communities were destroyed entirely. Propaganda posters entreated people at home to support the war effort. Some asked, “Daddy, what did you do during the Great War?”, while others declared “Yes – Complete victory if you eat less bread.” At the start of the War, a quarter of a million refugees came to Britain from France and Belgium, and many of them went to Swansea, joining an already-existing community there. However, resident aliens from Germany were treated badly by the British at that time. Gofalai’r menywod am y plant, ac roedd rhaid iddynt wneud swyddi’r dynion a frwydrai ar ben hynny. Gweithient i swyddfeydd post, ffatrïoedd, gweithleoedd arfau rhyfel, ffermydd, busnesi, a chwmnïoedd cludiant cyhoeddus. Bu bron i bob tylwyth golli aelod y teulu rywsut neu’i gilydd. The women cared for the children, and they had to do the jobs of the men who were fighting on top of that. They worked in post-offices, factories, munitions factories, farms, businesses, and public transport companies. Almost every clan lost a family-member, one way or another. Serch hynny, credid y gallai “cryd khaki” orlethu menywod a ddymunai garu gyda milwyr tramor. Felly y gorfodwyd cwrffyw, ac arestiwyd gwragedd a gyhuddwyd o gyflawni “gweithredoedd anweddus.” Ystyriwyd Abertawe’n “lle drygioni,” a lansiwyd “crwsâd dros burdeb” er mwyn rhwystro’r llanw o anfoesoldeb a ysgubai dros y dref yn ôl y sôn. A gyrhaeddodd yr ymgyrch hon ei nodau neu beidio, ym 1915 ymatebai rhai menywod i’r Rhyfel gan gychwyn Sefydliad y Merched yn Llanfairpwll. Despite that, it was believed that “khaki-fever” overcome women who wanted to make love to overseas soldiers. So, a curfew was imposed, and women accused of indulging in “indecent acts” were arrested. Swansea was considered to be a “hotbed of immorality” and a “purity crusade” was launched in order to dam the tide of immorality that was apparently inundating the town. Whether this effort achieved its goals or not, in 1915 some women responded to the War, starting the Women’s Institute in Llanfairpwll. Ymhellach, pan godwyd Senotaff Abertawe, dodwyd swllt y Brenin o dan y garreg sylfaen gan Mrs Fewings, oedd yn cynrychioli gweddwon milwyr. Unigryw yng Nghymru yw’r cofadail hwn, gan mai enwau 10 o wragedd sydd arno. Lladdwyd y rhan fwyaf ohonynt wrth weithio yn y gweithfeydd gwneud arfau ym Mhen-bre. Heddiw, gosodir lilïau gwynion ar y gofeb yn symbol o heddwch. Furthermore, when Swansea Cenotaph was erected, the King’s shilling was placed under the foundation-stone by Mrs Fewings, who was representing the soldiers’ widows. Unique in Wales is this memorial, since the names of 10 women are on it. The majority of them were killed while working in the armaments works in Pembrey. Today, white lilies are placed on the monument as a symbol of peace. Daeth cynhyrchu glo yng Nghymru i anterth ym 1913, ond tua dechrau’r Rhyfel datblygai cryn gwynion dros gyflogau ymhlith y glowyr. Wrth gwrs dibynnai’r Llynges Frenhinol, a’r diwydiant arfau ar gyflenwad cyson o lo. Fel canlyniad, daeth mynd ar streic yn dramgwydd troseddol erbyn haf 1915. Tua chwarter miliwn o lowyr wedi’u hysgogi gan ymdeimlad o anghyfiawnder a heriodd y gyfraith newydd. Coal production in Wales reached its peak in 1913, but towards the start of the War, considerable complaints were building up amongst the miners over wages. Of course the Royal Navy, and the arms industry, depended on a constant supply of coal. As a result, going on strike became a criminal offence by the summer of 1915. About a quarter of a million miners, motivated by a feeling of injustice, challenged the new law. Mae’n debyg bod llawer o’r dynion yn credu eu bod yn ddewr gan fynnu’u hawliau yn ystod cyfnod o berygl cenedlaethol. Yn wir, datganent, “Nid oes bradwr yn y tŷ hwn.” Eto i gyd, ystyrid bod y Rhyfel yn ffrae anghyfiawn rhwng y dosbarthiadau rheoli Ewrop gan rai. Felly roedd deffro o ymwybod sosialaidd: ar ôl chwyldro byd-eang, gobeithid y byddai’r gweithwyr yn uno er mwyn cymryd y llyw, gan reoli diwydiant a chymdeithas. Gorfodwyd Lloyd George ei hun i gwrdd â’r streicwyr, er iddo ildio i’r rhan fwyaf o’r hawliadau. It is likely that many of the men believed that they were brave to insist on their rights during a period of national danger. Indeed, they declared, “There’s no traitor in this house.” Then again, it was considered by some that the War was an unjust squabble between Europe’s ruling classes. So, there was an awakening of socialist consciousness: after world-wide revolution, it was hoped that the workers would unite in order to take command, overseeing industry and society. Lloyd George himself was forced to meet the strikers, although he yielded to most of their demands. Pan ddeuai’r milwyr adref, cyfarfyddent ddiweithdra, prinder tai, a chostau byw uchel. Mewn gwirionedd, dyma oedd Prydain yn dechrau colli ei lle fel pwerdy economaidd y byd. Dechreuodd diwydiant trwm, yn cynnwys codi glo, ddirywio, a symudodd llawer o weithwyr i Loegr gan chwilio am swyddi. Dim ond tair blynedd wedi diwedd y Rhyfel, roedd ffyniant glo wedi darfod. Roedd sefyllfa menywod yng Nghymru’n waeth byth nag amgylchiadau menywod yng ngweddill y Deyrnas Unedig. Ar ôl y Rhyfel, gostyngai’r nifer o fenywod oedd yn gweithio’n fwyfwy, yn enwedig ym maes amaethyddiaeth. When the soldiers came home, they encountered unemployment, a lack of housing, and a high cost of living. In truth, this was a Britain starting to lose its place as the world’s economic powerhouse. Heavy industry, including coal-mining, began to deteriorate, and many workers moved to England looking for jobs. Only three years after the end of the War, the flourishing of coal had ceased. The situation of women in Wales was even worse than the circumstances of women in the rest of the United Kingdom. After the War, the number of women working dropped more and more, especially in the field of agriculture. Roedd y Rhyfel yn drychineb i Gymru, a ddioddefai’n anghyfartal o’i chymharu â gweddill y Deyrnas Unedig, ac roedd yr ôl-effeithiau’n arwyddocaol iawn yn hanes y wlad. Yn y byd gwleidyddol, chwalwyd gafael y Blaid Ryddfrydol yn un o’i chadarnleoedd, wrth i nerth y Sosialwyr gynyddu. Cyfranogai gwerinoedd Prydain brofiadau ingol, tebyg, a thrwy hyn y cymysgai hunaniaethau cenedlaethol. Gofynnai pobl lle roedd Duw yn y ffosydd, yr Uffern honno ar y ddaear, a pan atebai rhai, “ar drai ar orwel pell mae ef,” y canlynodd argyfwng ffydd. Yng Nghymru, ansicrwydd a gofid a ddisodlai hunanhyder a gobaith, a nodweddion diffiniol o Gymreictod, megis iaith, crefydd, a chymdogaeth dda a wanhâi. The War was a disaster for Wales, which suffered disproportionately compared with the rest of the United Kingdom, and the after-effects were highly significant in the history of the land. In the political sphere, the Liberal Party’s grip was shattered in one of its strongholds, while the strength of the Socialists increased. The folk of Britain partook of similar, distressing, experiences, and through this, national identities became entwined. People asked where was God in the trenches, that Hell on earth, and when some answered, “his glory’s ebbing away in the far distance,” then there followed a crisis of faith. In Wales, uncertainty and affliction displaced self-confidence and hope, and defining characteristics of Welshness, such as language, faith, and neighbourliness, became weaker. Roedd y Cymry a’r Saeson yn chwedleua’n wahanol am y Rhyfel Mawr. Dyna gan fod paradocs yn ymwybyddiaeth gasgliadol y Cymry. Ar y naill law y gallent, fel deiliaid o’r Ymerodraeth Brydeinig, dderbyn eu bod yn brwydro dros Brydain. Ar y llaw arall, roedd llawer ohonynt wedi’u dadrithio gan gyfranogi o Ryfel Lloegr a fradychai gymuned, ffydd, heddwch, gwrth-filitariaeth a Chymreictod. Diddorol ydy mai Cymro oedd y gwrthwynebydd cydwybodol cyntaf i’w etholi’n Aelod Seneddol yn Llundain ar ôl y Rhyfel. Ac wedyn sefydlwyd Plaid Cymru yn y 1920au. Hefyd, synnwyr cenedligrwydd a ymgodai drwy Ewrop yr adeg honno, a fyddai’n difetha’r Ymerodraeth yn y diwedd. The Welsh and the English wove different tales about the Great War. That is because there was a paradox in the Welsh collective consciousness. On the one hand, they could, as subjects of the British Empire, accept that they were fighting for Britain. On the other hand, many of them were disillusioned by partaking in the English War which betrayed community, faith, peace, anti-militarism, and Welshness. It is interesting that a Welshman was the first conscientious objector to be elected as a Member of Parliament after the War. And then Plaid Cymru was established in the 1920s. Also, feelings of nationalism arose throughout Europe at that time, which would destroy the Empire in the end. Nid rhyfel tebyg i un a fu o’i flaen nac ar ei hôl oedd y Rhyfel Mawr. “Rhyfel i orffen pob rhyfel” ydy’r enw a roed iddo, hynny yw, “rhyfel yn erbyn rhyfel ei hun.” Yn sgil y gwrthdaro, bu newidiadau dros y byd i gyd. Yn y Gynhadledd Heddwch ym Mharis ym 1919, cadarnhawyd cytundebau, gosodwyd amodau, ail-leolwyd ffiniau, ailddosbarthwyd gwladfeydd, a chrëwyd a dibennwyd cenhedloedd. Fe ddylai Cynghrair y Cenhedloedd newydd ei sefydlu, fod wedi diogelu rhag rhyfel byd arall. The Great War was not a war like any other that had been before, nor after it. “A War to end all war” is the name that was given to it, that is, “a war against war itself.” In the wake of the conflict, there were changes across the entire world. In the Paris Peace Conference of 1919, treaties were agreed, conditions were placed, boundaries were relocated, settlements were redistributed, and nations were created and liquidated. The newly-established League of Nations should have safeguarded against another world war. Fodd bynnag, efallai mai “heddwch i roi pen ar heddwch i gyd” ydoedd yn wir. Canlyniadau seicolegol ac ymarferol i’r Rhyfel Mawr, sef dirwasgiad economaidd ac ymchwydd o genedlaetholdeb oddi mewn i genedl-wladwriaethau gweinion, a heuodd hadau’r Ail Ryfel Byd. Ni allai’r byd roi’r gorau i ymladd, a dechreuodd y rhyfela unwaith eto, ddim ond ugain mlynedd yn ddiweddarach. Nid oes angen dweud nad ydy’r gyflafan wedi peidio hyd yn hyn. However, perhaps in fact it was a “peace to bring an end to all peace.” It was psychological and practical results of the Great War, namely economic depression and a surge of nationalism within weak nation-states, which sowed the seeds of the Second World War. The world could not give up fighting, and the hostilities began once again, only twenty years later. Needless to say, the slaughter has not abated even now. Ni ddylem byth anghofio dydd Iau 4ydd Awst 1914, na dydd Llun 11eg Tachwedd 1918 ychwaith. Cynhelir Sul y Cofio bob blwyddyn rhag inni anghofio’r holl golled bywyd, yr aberthau, a’r cadoediad gwreiddiol. Hwyrach na ddiflanna’r pabïau cochion byth o feysydd cad gogledd Ewrop, lle y tyfant yn naturiol yn y pridd gwaedlyd. Ac ar hyn o bryd y cyrhaeddwn ddiwedd canmlwyddiant y Rhyfel Mawr. Mae’r byd heddiw yn wahanol o ran rhai pethau, ond mae’r un fath yn union â’r hen drefn ar lawer cyfrif pwysig eraill. Bellach, yr ydym yn brwydro rhyfeloedd yn erbyn cyffuriau, brawychiaeth, a thlodi yn ein mamwlad ein hunain, neu felly y dywedir wrthym. We should never forget Thursday 4th August 1914, nor Monday 11th November 1918 either. Remembrance Sunday is held each year lest we forget all the loss of life, the sacrifices, and the original armistice. Perhaps the red poppies will never disappear from the battlefields of northern Europe, where they grow naturally in the bloody soil. And now we are reaching the end of the Great War’s centenary. The world today is different in some respects, but it is exactly the same as the old dispensation in many other important ways. Now, we are fighting wars against drugs, terrorism, and poverty, in our own homeland, or so we are told. Nid un goroeswr o’r Rhyfel Mawr, yr oes mor ddreng honno, sydd yn ôl yn awr, a all draethu arswyd ac ehofnder y ffosydd: sawr y fan lle rhedai’r llygod mawr, sŵn yr ymladd, gwaeddi’r bechgyn, gwaed wedi’i gymysgu â glaw. Wedi diflannu y mae’r plac o brif stand San Helen, a arferai ddatgan “cof anfarwol” y meirwon. Erbyn hyn, pethau mud ydynt, a’u bysedd glas, sy wedi gadael tir y byw a chysur henaint. Efallai, rywbryd, y bydd hiraeth mewn distawrwydd arnom am eu lleisiau, eu cyngor, eu nerth, yng Nghymru o leiaf. Not one survivor of the Great War, that age of such perversity, remains now, who can recount the terror and fearlessness of the trenches: the stench of the place where rats scurried, the sound of the fighting, the boys’ shouting, the blood mixed with rain. The plaque has disappeared from the main stand at Saint Helen’s, which used to declare the “immortal memory” of the dead. By now, they are dumb things, with lifeless fingers, which have left the land of the living and the comforts of old-age. Perhaps, sometime, we will long inconsolably in silence for their voices, their counsel, their strength, in Wales at least. O ystyried manylion yr arwyr ar y Senotaff, mae’n fy nharo fod natur ddynol yn gallu bod mor wrthnysig. Ni allwn benderfynu ai ffeithiol ai dyfeisgar yw hanes; ai rhesymu ai chwedleua sy’n ei rheoli. Rydym yn dysgu o hanes, ond yn gwneud yr un camgymeriadau drosodd a throsodd. Rydym yn dathlu torri hen gelwyddau allan trwy drawsblannu rhai newydd. Ond mae’r amser i ryfel wedi mynd; bellach y mae angen inni ddiwygio’r gorffennol. Wrth i fysedd dyfal awel y gaeaf blagio’n ddi-baid y pabïau artiffisial, mae’r enwau’n galw arnaf yn gryf o hyd. Gorffwysent mewn hedd yn oes oesoedd, ond caffent, yn anad dim, gyfiawnder gennym, bron chwarter ffordd trwy’r 21ain ganrif hon — Considering the details of the heroes on the Cenotaph, it strikes me that human nature can be so perverse. We cannot decide whether history is factual or fantastic; whether reasoning or tale-telling governs it. We learn from history, but make the same mistakes over and over. We celebrate cutting out old lies by transplanting new ones. But the time for warring has gone: now there is need for us to make good the past. As the winter breeze’s persistent fingers ceaselessly harass the artificial poppies, the names call to me strongly still. May the rest in peace forevermore, but, more than all else, may they have justice from us, a quarter of the way through this 21st Century — Mae fersiwn yr erthygl yn cynnwys cyfeiriadau cynhwysfawr ar gael yma / There is a version of the article containing comprehensive links available here: https://drive.google.com/file/d/1U5yDrnktIvqEz-xieoGAGwtz6O30WtpV/view?usp=sharing Lawrlwythwch yr erthygl fel PDF / Download the article as PDF


Pwy enillodd gwpan Sioe Geffylau 1898?
23/04/2018, 12:00 pm
Erthygl gan Dewi Prysor. Yn y lluniau isod mae cwpan arian hardd a roddwyd fel gwobr i’r ‘Best Tradesman’s Turn Out’ (y masnachwr oedd wedi gwneud yr ymdrech orau i addurno ei geffyl a throl, mae’n debyg) yn Sioe Geffylau Blaenau Ffestiniog 1898. Mi welwch o’r orgraff sydd arni ei bod wedi ei chyflwyno gan William Parry, Ocsiwnîar o Flaenau Ffestiniog. Tydi hi ddim yn glir os mai cyflwyno’r Parhau i ddarllen